• OLAZTIKO IHOTEAK

    Ostiral eta Larunbat Inauterian ospatzen dira “Ihoteak” Olaztin eta pertsonaia nagusiak Mari Arroka, Zamarrandiak eta Zamartxikiak dira.

    Ostiralean Mari Arrokaren eguna da, bera baita Ihoteei sarrera ematen diena. Mari Arroka suzko igitai baten gainean hegaz joaten zen mendi batetik bestera. Gaur egun, gurdi baten gainean, Zamarroek eramanda, eta suzko igitaia eramanez kalerik kale ibiltzen da Mari Arroka. Herriko plazara ailegatzean Ihoteei ongi etorri ematen die.
    Larunbatean, herri bazkaria egin ondoren, Zamarraundiak eta Zamartxikiak prestatzen dira kalerik kale ibiltzeko, musikak lagunduta. Segizio honen aurretik herriko alkatea eta alkatesa, auntzaiak, apaiza eta medikua joaten dira. Garai batean mutilek etxez etxe eskatzen zuten laborea udaletxera eramateko. Laborea saldu ondoren aipatutakoei ordaintzen zizkieten emandako zerbitzuak.

    Neskak ere ateratzen dira, kapa moduan burusi bat daramate eta buru gainean saski bat koloretako zintez.

    Zamarroak kaleetara ateratzen direnean jendea izutzen saiatzen dira. Gurdi bat bete lur daramate eta lurra jendeari botatzen diote. San Sebastian elizan jota dantzatu eta plazara iristean Olaztiko zortzikoa dantzatzen dute. Zamarrandiek eta Zamartxikiek neskak banan-banan hartzen dituzte zortzikoa dantzatzeko. Ondoren afaritxo bat egiten dute.

    OLAZTIKO IHOTEEN JATORRIA

    Gaur egun ospatzen den inauteria 1992. urtean berreskuratu egin zen. 1937. urtera arte, ordea, Olaztiko inauteria hiru egunez ospatzen zen.

    LARDERO EGUNA: Egun honetan, auntzaia, baizaiak eta basozainak eske ateratzen ziren. Hauei eta medikuari ordaintzeko, herriak urtean bi labore eskeintza egiten zuen. Lardero egunean auntzaiak hartutako garaua udaletxera eramaten zituen. Auntzaiari lukarikia, urdaia eta arto buruak ere eramaten zizkioten.

    DOMEKA ZAMARTXIKI EGUNA: Domeka arratsaldean ospatzen zen. Zamartxikiek aurpegia beltzez margotzen zuten edo ardi edo hartzaren maskara zeramaten; farak eta kamantxilak ere bai.

    Kaleko haurrak izutzen zituzten eta hartzen zutenari aurpegia zikintzen zioten, izkutaturik zeramaten lokatzaz edo ongarriaz.

    Zenbait neskek elizako saskitxoa erabiltzen zuten buru gainean koloretako zintekin apainduta. Aurpegian zapi txuria eta bizkarrean ohe-estalki bat kapa baten antzera.

    Haurrek zamartxikiei hots egiten zieten: “Zomorro Txiki, txikitxon, la campanilla y el pantalón”.

    ZAMARRAUNDI EGUNA: Asteartean ospatzen zen eta zomorroak leku guztietara iristen ziren. Zamarraundiek amari edo arrebari hartutako gona beltzaren gainean bi ardilarru zeramatzaten, bat aurretik eta bestea bizkarrean burua ere tapatuz. Farak zeramatzaten eta aurpegia zapi txuri batez estalirik.

    Pertsonaia hauek oldarkorrak ziren egiten zituzten ekintzetan. Haurrek mendeku egiteko oihu egiten zieten: “Zamarro kaskarro, tripas de pájaro, tú con la bota y yo con el jarro”. Zamarroen oihuak eta irrintziak entzuterakoan ospa egiten zuten.

    Zortziko, jota eta porrusaldarekin bukatzen zen inauteria eta Abemariak jotzen zuenenan mozorroak desagertzen ziren.

  • HANS CHRISTIAN ANDERSEN OLAZTIN

    Idazle famatuak Olaztin bizitako pasarte labur bat kontatu zuen bere bidaia-liburu batean.

    Hans Christian Andersen (Odense, 1805-Kopenhague, 1875) daniarra bere ipuin eta kontakizunei esker egin zen ezagun. Berrehun inguru idatzi zituen, horietatik asko berehala haur literaturako klasiko bihurtu (“Ahatetxo itsusia, “Enperadorearen arropa berriak”, “Sirenatxoa” beste askoren artean) eta hainbat hizkuntzara itzuli ziren. Sei nobela eta bidaia liburu asko ere idatzi zituen.

    Andersenek hainbat bidaia egin zituen Europan zehar, Espainia barne. Herrialde hau 1862ko iraila eta abendu artean bisitatu zuen. Bidaia honetatik ateratako bizipenekin narrazio bat idatzi zuen, “Bidaia Espainian barrena”. Liburu honetako zati garrantzitsuenetakoan, “Sevillatik Biarritzera” izenekoan, Olaztin bizi izandakoak aipatzen ditu laburki.

    Idazleak gure herriari buruz eraman zuen irudia ez omen zen oso positiboa izan. Olaztiko geltokira iritsi zen (garai hartan ibilbidearen bukaera zen) eta ez zen handik atera. Hala ere, bere liburuan leku ilun eta zikina zela esaten du eta egun hartan zebilen haize zakarra nabarmentzen du, bere herrialdeko haizearekin alderatuz. Bertako gastronomiarekin izan zuen esperientzia ere ez zen oso ona izan. Jan zituen ogi, urdaiazpiko eta ardoa ez omen zituen oso gustoko izan.
    Hauxe da Olaztiri buruz idatzitako pasarte osoa:

    Gau itxia zen Olatzagutiko behin-behineko geltokira iritsi ginenean. Bertan bukatzen da trenbidea. Ate gaineko karburozko lanpara bakarrak hiru itxarongelei ematen zien argia; zoruak eta pasilloek putzuak zituzten eta urtutako elurraren eta lur buztintsuaren eraginez zikinak zeuden.

    Hemen edozeinek haize-bainuak har zitzakeen behin eta berriz, halako sendaketa nahi izanez gero, jakina; haizeak eta korronteak soplete baten aurrean jarri izan bagina bezala jotzen zuten. Hauxe al zen Espainian egotea?, pentsatu nuen. Hauxe al zen herrialde bero batean egotea? Antza gehiago zuen nire herrialdean, ipar urrunean, errepidea utzi eta ostatu bateko kortetan sartzen ginenekoarekin. Bertan ateak beti daude zabalik eta haizeak espazio hori zeharkatzen du ahoan elur zaporea utziz.

    Olatzagutia nolakoa den ez dut ideiarik, ordu betez han geraturik egon ginen arren; inguratzen gintuen iluntasunean ez zen eraikinik ikusten. Lanpara bakarti batek elur mendixken gainera proiektatzen zuen bere argia. Han jatetxe bat bazegoela esan zuten, bidaiariek elurra belaunetaraino iristen zitzaiela ibili behar izan ziren bertara iristeko. Ni bertan geratu nintzen, geure ekipaia aurkitzeko itxaropenarekin eta gu eramango gintuen diligentzian sartuko zutela zainduz. Ia dozena bat auto zegoen bertan aparkatuta; batzuk Bibora zihoazen; beste batzuk, Iruñera; eta besteak, Baionara. Ekipaiako fardelak, maletak, lozakuak eta kapeluak gordetzeko kutxak neure begien aurretik igarotzen ziren elurraren islak argituta. Paketeak auto bakoitzaren gainaldera hain azkar botatzen zituzten, malabarismo jolas bat zirudiela; eskerrak eman beharko genituzke, han zegoen nahaspila eta iluntasunarekin, bakoitzaren fardelak auto egokira joaten baziren. Nik itxaropen guztia galdua nuen.

    Hotz egiten zuen eta ni goseak nengoen. Nire bidaia-kideak jateko eta edateko batzuk ekarri zizkidan. Gure bidaia luzeetan gidatzen gaituzten Ariadnaren haria dira hauek eta bidaiak kontatzerakoan estaltzen saiatzen garenak. Ogia gogortua zegoen, urdaiazpikoa, lehorra eta izpiz betea; ardoak euri-ur epel anisduna edo edozein edabe garratz faltan botatzea ekartzen zuen.

    Liburu osoa Alianza Editorialek argitaratu zuen.

  • BELENGO ANDRA MARIAREN BASELIZA ZAHARRA

    Iturria: Fermín de Leizaola (1975).

    Jada desagerturik dagoen Belengo Andra Mariaren baseliza (Santa Ana izenaz ere ezaguna) herrigunearen mendebaldetik 500 bat metrora zegoen, trenbidearen eta Burunda ibaiaren artean. Errepidearen eta trenbidearen parean zegoen. Etxe handi-handia zen eta gailurreko burdina forjatuzko gurutzea zuen kanpai-hormak baizik ez zuen salatzen baseliza bat zela. Aurretik gurdiendako bidea igarotzen zen, seguruenik antzinako galtzada erromatarra.

    Oinplano karratukoa zen, hareharri horixkaz egindako harlaingaitzezko pareta lodiekin eta izkinetan harlanduzko harriekin. Kantoiek eta iparraldeko eta hegoaldeko fatxadek kontrahormak zituzten, zortzi guztira.

    Fatxada nagusiak hegoaldera ematen zuen eta erdi-puntuko arkuko atea zuen, dobelak eta gakoa zituena. Atea orri bikoitzekoa zen, burdineriaz. Fatxadan bi leiho zituen eta bost leihaxka.
    Barnealdean, aldarea adosaturik zegoen ekialdeko paretan eta zorua adreilu trinkozko lauza txiki errektangularrez osatua zegoen. Haritzeko habeek eutsitako koroa ere bazegoen.
    Teilatuaren zuraje-egitura haritzezkoa zen eta estalkia bi isurialdekoa. Teila arabiarrak zituen, eta kanpai-horma kanpai bakarrekoa.

    1971. urtean, agintari zibil eta erlijiosoek, baselizaren hondatze nabaria ikusita, hura botatzea erabaki zuten. Teilak parrokiako eliza konpontzeko aprobetxatu ziren eta harria saldu egin zuten. Material hauen artean hilarri batzuen zatiak eta kapitel bat aurkitu ziren, guztiak kareharri zuriaz eginak.
    XVI. mendean baseliza garrantzitsuena Belengo Andra Mariarena zen, baita hobekien kontserbatutakoa ere, parrokiaren ondoren. Olaztin beste baseliza batzuk ere egon ziren: San Estebangoa eta San Adriangoa esate baterako. Lehendabizikoa zementu fabrikatik gertu zegoen eta San Adriangoa Urbasako bargan. Gaur egun, San Sebastiango baselizaz gain, beste baseliza txiki bat dago, Cementos Portland enpresarena.
    Baselizari lotutako tradizioak:

    López Sellesen arabera (1973) San Joan bezperan Olaztiko gazteak Ziordira joaten ziren hango suteak ikustera. Biharamunean, egunsentian, Batuekoko iturriraino igotzen ziren Ziordiko gazteekin batera eta handik, zerbait jan ondoren, jaisten ziren, gaueko ihintzak bustita. Orduko sineskeren arabera, ihintz horrek propietate bereziak zituen. Belengo baselizara jaisten ziren meza goizean goiz entzuteko, gazta jan eta ardoa edaten zuten zilarrezko katiluetan. San Joan bezperan Batuekoko iturrira joateko ohitura gaur arte mantendu da.

    Halaber, lehorte gogorra zegoenean baselizara gerturatzen ziren errogatibak egitera.
    1936. urtera arte, Santa Anaren egunean -uztailaren 26a-, meza nagusia egiten zen goizeko 11:00etan eta herritar guztiak joaten ziren Udalbatzak lagunduta. Segizioan joaten ziren herritik eta “txuntxuna” jotzen zen. Azpiko Dermioko zelaian ere jotzen zen, meza amaitu eta erlikiak musukatu ondoren. Erromeria alaia antolatzen zen, zortziko eta kalejirekin.